Nguyên liệu thức ăn thủy sản: bột cá, phụ gia và cách phối trộn

Phối trộn thức ăn thủy sản là bài toán cân bằng giữa nguồn đạm, chi phí và khả năng tiêu hóa thực tế của từng loài — cùng một công thức bột cá làm thức ăn cho cá hồi lại có thể cho kết quả kém khi dùng cho cá rô phi hay cá tra. Dưới đây là phần phân tích thực tế các nguyên liệu chính và vai trò của chúng trong bao thức ăn.

Bột cá làm thức ăn thủy sản so với bột cá làm thức ăn chăn nuôi

Bột cá cho thức ăn thủy sản và bột cá cho thức ăn chăn nuôi (gia cầm, gia súc) đều làm từ cùng một quy trình cơ bản — nấu, ép và sấy cá nguyên con hoặc phụ phẩm cá thành bột giàu đạm — nhưng cấp độ khác nhau. Bột cá dùng cho thủy sản thường cần hàm lượng tro thấp hơn và tỷ lệ axit amin dễ hấp thu hơn so với bột cá bán cho ngành chăn nuôi, vì cá chuyển hóa đạm kém hiệu quả hơn động vật trên cạn và nhạy hơn với nguyên liệu kém chất lượng — biểu hiện ra là chậm lớn hoặc thức ăn dư nhiều. Bột cá vẫn là nguồn đạm chủ lực trong thức ăn công thức cho loài ăn thịt — cá hồi, cá hồi vân, cá biển — vì đạm thực vật đơn thuần hiếm khi khớp được cân bằng axit amin của bột cá.

Thức ăn công thức khác thức ăn tự nhiên ở điểm nào

Thức ăn tự nhiên cho cá — tảo, động vật phù du, côn trùng, floc trong hệ biofloc — cung cấp dinh dưỡng thật nhưng không thể định lượng hay cân đối chính xác, và hiếm khi đủ để đạt mục tiêu tăng trưởng thương phẩm ở mật độ thả cao. Thức ăn công thức sinh ra để lấp khoảng trống đó: viên thức ăn sản xuất công nghiệp với tỷ lệ đạm, chất béo và vi chất ổn định, kích cỡ cũng như độ nổi/chìm được thiết kế theo tập tính ăn của loài mục tiêu. Phần lớn trại thương phẩm dùng thức ăn công thức làm nguồn chính và xem thức ăn tự nhiên — floc, sinh vật phù du trong ao — như phần bổ sung giúp hạ chi phí thức ăn tổng thể, chứ không thay thế hoàn toàn.

Astaxanthin và các phụ gia khác

Astaxanthin là phụ gia tiêu chuẩn trong thức ăn cá hồi và những loài mà màu thịt là tín hiệu chất lượng trên thị trường — đây là sắc tố carotenoid tạo màu hồng đến đỏ ở cá hồi và cá hồi vân, và cá nuôi phải bổ sung qua khẩu phần vì không lấy được từ chuỗi thức ăn biển tự nhiên trong môi trường nuôi nhốt. Ngoài sắc tố, phần lớn thức ăn công thức còn có premix vitamin, khoáng chất, và ngày càng nhiều loại bổ sung men vi sinh hỗ trợ đường ruột; xem men vi sinh cho nuôi trồng thủy sản để biết những phụ gia này hỗ trợ tiêu hóa và giảm áp lực bệnh ra sao bên cạnh khẩu phần nền.

Thức ăn cho cá hồi và cá chình: công thức riêng theo loài

Thức ăn cho cá hồi nằm ở nhóm đạm cao, chất béo cao trong thức ăn thủy sản, thường trên 40% đạm và hàm lượng dầu cá đáng kể, phản ánh đúng bản chất ăn thịt, sống nước lạnh của cá hồi — và astaxanthin gần như luôn có mặt trong thức ăn cá hồi thương mại. Thức ăn cho cá chình lại là bài toán phối trộn khác hẳn: cá chình vốn kén ăn, nhất là giai đoạn chình giống và mới vào nuôi thịt, nên nhà sản xuất thường dùng thức ăn dạng bột nhão, mùi nồng để tập ăn trước khi chuyển sang viên ép đùn tiêu chuẩn. Cả hai đều là khẩu phần chuyên biệt — thức ăn tăng trưởng đại trà phối cho cá rô phi hay cá chép sẽ không đủ cho tăng trưởng hay sức khỏe của hai loài này.

Thức ăn dư thừa và khí độc trong ao: H2S, SO2 và cá nổi đầu

Có một mặt trái ít ai nói tới khi bàn về nguyên liệu thức ăn: cho ăn đúng công thức mà cho dư liều vẫn gây họa. Thức ăn không được ăn hết chìm xuống đáy ao, phân hủy trong điều kiện thiếu oxy, và sinh ra khí độc — trong đó hai loại đáng ngại nhất là khí sinh ra kiểu h2s ra s (hydro sunfua, mùi trứng thối đặc trưng) và so2 ra s (các hợp chất lưu huỳnh oxy hóa khác) tích tụ ở tầng đáy. Cả hai đều độc với cá ngay ở nồng độ thấp, và thường là nguyên nhân thật sự đằng sau hiện tượng cá nổi đầu vào sáng sớm — không phải lúc nào cũng do thiếu oxy đơn thuần, mà nhiều khi là cá đang trốn khỏi lớp nước đáy nhiễm độc.

Cách phòng tránh thực tế không nằm ở việc đổi công thức thức ăn, mà ở kiểm soát lượng cho ăn và sục khí đáy: cho ăn đúng khẩu phần theo sinh khối thực tế, dùng máy cho cá ăn tự động để tránh rải dư tay, và duy trì máy sục khí chạy đều để khí độc không tích tụ ở đáy. Nếu ao đã từng có đợt cá nổi đầu bất thường dù nước bề mặt vẫn trong, gần như chắc chắn đáy ao đang có vấn đề từ chính lượng thức ăn dư.